زمزمه های کرونا؛ موج تازه در راه است؟

آریا بانو - وزارت بهداشت در روزهای اخیر از افزایش موارد مثبت کووید19 و عبور شاخص این بیماری از آستانه هشدار پایین خبر داده است.

کرونا دوباره به خبرهای حوزه سلامت ایران برگشته است. این بازگشت اما نه با اعلام وضعیت اضطراری و نه با شناسایی سویه‌ای ناشناخته، بلکه با یک هشدار درباره افزایش فعالیت ویروس در کشور آغاز شد.
وزارت بهداشت در روزهای اخیر از افزایش موارد مثبت کووید19 و عبور شاخص این بیماری از آستانه هشدار پایین خبر داده و از دانشگاه‌های علوم‌پزشکی خواسته است مراقبت از عفونت‌های حاد تنفسی را تشدید کنند. در توصیه‌های بهداشتی نیز استفاده از ماسک در فضاهای بسته و پرتجمع، رعایت آداب تنفسی و توجه به تهویه محیط مورد تأکید قرار گرفته است.
رئیس انجمن متخصصین عفونی کشور نیز از افزایش حدود هفت‌درصدی مبتلایان به ویروس کرونا در کشور خبر داد. حالا سؤال اینجاست که آیا ما باید منتظر بازگشت روزهای تلخ و دشوار کووید باشیم؟ 
موج جدید کرونا یا بازگشت بحران؟ 
قباد مرادی، رئیس مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر وزارت بهداشت، در توضیح وضعیت فعلی گفته است که براساس داده‌های نظام مراقبت عفونت‌های حاد تنفسی، در هفته اخیر فعالیت برخی ویروس‌های تنفسی، ازجمله کووید19، در کشور افزایش یافته است. بااین‌حال، او تأکید کرده که عبور برخی شاخص‌های مراقبتی از آستانه هشدار به معنی بروز وضعیت بحرانی یا ظهور عامل بیماری‌زای جدید نیست: «اساسا سویه جدیدی از کرونا در کار نیست و همان نوع پیشین است که نسبت به ابتلای آن هشدار داده‌ایم. در واقع این هشدارها هم بیشتر از هر چیز ضرورت تداوم پایش و افزایش آمادگی نظام سلامت را نشان می‌دهد».
این تمایز مهم است. در فضای عمومی که هنوز خاطره سال‌های همه‌گیری زنده است، عبارت «افزایش کرونا» می‌تواند به‌سرعت به «موج جدید کرونا» یا حتی «بازگشت بحران» تعبیر شود؛ درحالی‌که داده‌های فعلی چنین نتیجه‌ای را تأیید نمی‌کنند. آنچه فعلا می‌توان با اطمینان بیشتری گفت، افزایش سهم کووید19 در میان عفونت‌های تنفسی و ضرورت مراقبت بیشتر است. معاونت بهداشت وزارت بهداشت نیز با اشاره به افزایش موارد مثبت کووید19، بر تشدید مراقبت‌ها در برابر بیماری‌های حاد تنفسی تأکید کرده است.
علیرضا رئیسی در این‌باره گفته است: «توصیه به استفاده از ماسک، به‌ویژه در فضاهای بسته و مکان‌های پرتجمع، بخشی از دستورالعمل جدید است. همچنین بر رعایت آداب سرفه و عطسه، خودمراقبتی و تهویه مناسب تأکید شده است».
در واقع به نظر می‌رسد سیاست فعلی وزارت بهداشت بیشتر بر آمادگی پیشگیرانه استوار است تا بازگشت به محدودیت‌های گسترده دوران همه‌گیری؛ چراکه هیچ نشانه‌ای از بازگشت قرنطینه، تعطیلی عمومی یا محدودیت‌های اجتماعی مشابه سال‌های 1399 و 1400 در این هشدارها دیده نمی‌شود. 
وضعیت کرونا در جهان چگونه است؟ 
برای فهم اینکه وضعیت ایران تا چه اندازه استثنائی است، باید آن را در کنار داده‌های جهانی قرار داد. آخرین داده‌های بخش کووید سازمان جهانی بهداشت نشان می‌دهد در فاصله سه ماه از 2026، تعداد 34هزارو 248 مورد جدید کووید19 از سوی 55 کشور در چهار منطقه سازمان جهانی بهداشت گزارش شده است. این عدد در دوره 28روزه قبلی 17هزارو 714 مورد بود؛ یعنی تعداد موارد گزارش‌شده در این دو دوره تقریبا 93 درصد افزایش داشته است. این عدد در نگاه اول ممکن است گمراه‌کننده باشد؛ چرا که افزایش 93درصدی موارد گزارش‌شده را نباید به معنای افزایش 93درصدی ابتلا در کل جهان دانست.
دلیل آن، تغییر اساسی در نظام پایش کروناست. بسیاری از کشورها دیگر مانند سال‌های اوج همه‌گیری، همه موارد مشکوک را آزمایش و به شکل منظم گزارش نمی‌کنند. بنابراین اعداد ثبت‌شده در سامانه WHO تنها بخشی از موارد واقعی را نشان می‌دهند. حتی با وجود افزایش موارد ثبت‌شده، تصویر مربوط به مرگ‌ومیر متفاوت است. در همان دوره 28روزه، 164 مرگ مرتبط با کووید19 از 33 کشور گزارش شد؛ در دوره قبلی این رقم 194 مورد بود. به عبارت دیگر، درحالی‌که موارد گزارش‌شده افزایش داشته، مرگ‌های گزارش‌شده در این مقایسه کاهش یافته است. این اختلاف میان روند موارد و مرگ‌ها، یکی از دلایلی است که نمی‌توان صرفا با مشاهده افزایش تست‌های مثبت، از «بازگشت روزهای سخت کرونا» سخن گفت. 
اگرچه این سازمان هنوز کرونا را جدی می‌داند، اما آخرین ارزیابی رسمی سازمان جهانی بهداشت در آگوست 2026 تصویر نسبتا روشنی ارائه می‌کند: خطر جهانی کووید19 همچنان در سطح متوسط ارزیابی شده است. این سازمان می‌گوید که تأثیر مستقیم کووید بر سلامت عمومی نسبت به سال‌های نخست همه‌گیری کاهش یافته، اما سویه SARS-CoV-2 همچنان در جهان در گردش است و توانایی ایجاد بیماری شدید و مرگ را دارد؛ به‌ویژه در سالمندان، افراد دارای نقص ایمنی و مبتلایان به بیماری‌های زمینه‌ای. 
براساس همین ارزیابی، تا 28 ماه ژوئن سال 2026 بیش از 779 میلیون مورد تأیید شده و بیش از هفت میلیون مرگ ناشی از کووید19 از زمان آغاز همه‌گیری به WHO گزارش شده است. سازمان جهانی بهداشت در عین حال تأکید می‌کند که این اعداد تعداد واقعی عفونت‌ها را نشان نمی‌دهند و تخمین‌های مبتنی بر شیوع پادتن نشان می‌دهد شمار عفونت‌ها و عفونت‌های مجدد بسیار بیشتر از موارد ثبت‌شده بوده است. بنابراین جهان نه در شرایطی مشابه زمستان‌های 2020 و 2021 قرار دارد و نه کرونا را از دستور کار سلامت عمومی خارج کرده است. 
یکی از سوءبرداشت‌های رایج درباره کرونا این است که با پایان وضعیت اضطراری جهانی، خود بیماری نیز پایان یافته است. سازمان جهانی بهداشت در می‌2023 اعلام کرد کووید19 دیگر معیارهای «وضعیت اضطراری بهداشت عمومی با نگرانی بین‌المللی» یا PHEIC را ندارد. اما همان زمان تدروس آدهانوم، مدیرکل WHO، هشدار داد که پایان وضعیت اضطراری به معنای پایان تهدید سلامت ناشی از کرونا نیست.
سازمان جهانی هم اعلام کرد ویروس همچنان در گردش خواهد بود و کشورها باید کرونا را در کنار سایر بیماری‌های عفونی مدیریت کنند. این تصمیم براساس کاهش مرگ‌ومیر، کاهش بستری و پذیرش در بخش مراقبت‌های ویژه و افزایش سطح ایمنی جمعیت گرفته شد. بااین‌حال، WHO از کشورها خواست نظام‌های مراقبت و آمادگی خود را حفظ کنند. با وجود این، سه سال بعد، همین رویکرد همچنان مبنای سیاست جهانی قرار دارد؛ اینکه کرونا دیگر یک وضعیت اضطراری روزمره نیست، اما ویروسی است که باید پایش و مدیریت شود. 
تزریق منظم واکسن کرونا غیرممکن است
آمیتیس رمضانی، استاد بیماری‌های عفونی و رئیس انجمن متخصصین عفونی کشور، از افزایش میزان ابتلا به کرونا در یک ماه اخیر خبر می‌دهد و می‌گوید: «نکته مهم این است که ما انتظار نداشتیم در فصل گرما با ویروس آنفلوانزا روبه‌رو شویم. اما آنفلوانزای B که در اسفند سال گذشته در کشور شیوع پیدا کرده بود، با پایان زمستان به سر نرسید و تا به امروز هم ادامه داشت. البته علتش هم تا اندازه زیادی روشن است؛ چراکه الگوی ویروس‌ها تحت تأثیر مهاجرت، سفرها، بارندگی، تخریب جنگل‌ها و شرایط اقلیمی و آب‌وهوایی دگرگون می‌شود. همین هم شد که در کل تابستان آنفلوانزای B با میزان نسبتا پایین در کل کشور و با میزان بالای 10 درصد در برخی شهرها جریان داشت.
اما در سه هفته اخیر، شکل مراجعه درمانی تغییر کرد؛ به این صورت که مراجعه‌های سرپایی و درمانی که برای آنفلونزای B بین سه تا پنج درصد و برای ویروس کرونا کمتر از یک درصد بود، به پنج‌ونیم درصد برای آنفلوانزا و هشت درصد برای کرونا رسید. این نشان داد که ما در حال افزایش آمار ابتلا به ویروس کرونا در کشوریم. از آنجایی که این ویروس مدام در حال تغییر و جهش است، ایمنی جامعه به مرور نسبت به آن افت می‌کند و وقتی وارد بدن می‌‎شود، بدن به‌مثابه ویروس جدید آن را شناسایی کرده و شروع به مقابله می‌کند. همین هم می‌تواند بر روند درمان اثر بگذارد». 
رمضانی در تفکیک این ویروس‌ها و نحوه شناسایی آن‌ها توضیح می‌دهد: «ما در ابتدای شهریور رینوویروس خیلی خفیف داشتیم که نشانه‌های آن شبیه به سرماخوردگی بسیار ساده است؛ آبریزش بینی و کمی آبریزش چشمی که تأثیری بر زندگی فرد نمی‌گذارد. اما آنفلوانزای A و B و همچنین ویروس کرونا در دسته دیگری قرار می‌گیرند که در حال روبه‌روشدن با آن هستیم. انتظار این است که در اواخر شهریور نوع A آنفلوانزا شدت بگیرد و افزایش یابد که شکل شدیدتر آنفلوانزای B است. از این‌رو که نوع A علائم شدید تب و لرز، گلودرد زیاد، دردهای استخوانی و عضلانی، سردرد، سرفه‌های شدید و علائم گوارشی را نشان می‌دهد، افتراق قابل توجهی با شکل‌های دیگر آنفلوانزا دارد و تشخیصش هم دقیق‌تر است. الان اما نمی‌توان افتراق مشخصی بین آنفلوانزای B و کرونا تعیین کرد». 
رئیس انجمن متخصصین عفونی کشور در پاسخ به اینکه آیا تزریق واکسن کرونا هم مثل آنفلوانزا در دستور کار قرار خواهد گرفت یا خیر؟ می‌گوید: «نکته بسیار مهم درباره ویروس کرونا این است که این ویروس دائما در حال تغییر و جهش است. به این شکل که سویه ووهان که روزهای اول کرونا با آن روبه‌رو شدیم، با سویه اومیکرون که برای دوران پایانی اوج پاندمی بود، اگرچه از نظر خانوادگی در یک دسته ویروسی شناخته می‌شوند، اما از نظر ژنتیکی صد درصد تغییر کرده بود و دیگر یک ویروس کاملا جدید بود. اما این تغییرات برای ویروس آنفلوانزا وجود ندارد و به عبارتی تغییرات آنتی‌ژنتیکی آن جزئی است. به همین دلیل، ما توصیه می‌کنیم که افراد هر سال یک مرتبه واکسن آنفلوانزا را تزریق کنند. اما اگر بخواهیم همان توصیه را برای کرونا به کار ببندیم، باید تزریق آن هر سه ماه یک بار باشد که خب عملا ممکن نیست».
استاد بیماری‌های عفونی در پایان و با اشاره به توصیه‌های بهداشتی درباره این بیماری، به‌خصوص برای افراد ویژه می‌گوید: «مردم باید بدانند که واردات واکسن دشوارتر شده است و در نتیجه مراقبت‌ها هم باید جدی‌تر باشد. به‌طور ویژه گروه‌های پرخطری همچون کودکان، سالمندان، زنان باردار و افراد دارای بیماری‌های خودایمنی باید بیش از سایرین به این نکات توجه کنند. ورود به فضاهای فاقد تهویه اصلا توصیه نمی‌شود. استفاده از ماسک بسیار می‌تواند اثربخش باشد. حتی همین الان که فصل تابستان است. دستورالعمل‌های قبلی را جدی بگیرند و از همه مهم‌تر به محض اینکه احساس کردند نشانه‌های بیماری در آن‌ها ظاهر شده است، بلافاصله به دکتر مراجعه کنند. در حال حاضر، درمان بیماری آنفلوانزا به‌خصوص در کشور وجود دارد و اگر 48 ساعت اولیه پس از ابتلا به‌عنوان زمان طلایی در نظر گرفته شده و به دکتر مراجعه شود، می‌توان از رشد ویروس و اشکال حادتر آن مثل درگیری‌های ریوی، بستری و فوت جلوگیری کرد». 
مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک و ضدویروس ممنوع
سارا جلالی، فوق‌تخصص داروسازی نیز درباره درمان دارویی این بیماری می‌گوید: «اول اینکه مردم باید بدانند این‌طور نیست که کرونا تمام شده باشد. این برداشت اشتباه است. اینکه کرونا از وضعیت اضطراری سال‌های اول همه‌گیری خارج شده، به این معنا نیست که بیماری از بین رفته است. ویروس همچنان وجود دارد و ممکن است در دوره‌هایی میزان گردش آن افزایش پیدا کند. اما صرفا از روی علائم نمی‌توان تشخیص قطعی داد. تب، گلودرد، سرفه، بدن‌درد، سردرد، خستگی و آبریزش بینی می‌توانند در چند بیماری تنفسی مختلف دیده شوند. به همین دلیل اگر علائم شدید باشند یا فرد در گروه پرخطر قرار داشته باشد، بهتر است ارزیابی پزشکی انجام شود. در مواردی که تشخیص دقیق اهمیت داشته باشد، پزشک ممکن است آزمایش مناسب را توصیه کند».
او همچنین با هشدار درباره مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک‌ها توضیح داد: «یکی از مهم‌ترین خطاها مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک است. مردم گاهی با مشاهده تب، گلودرد یا سرفه تصور می‌کنند باید آنتی‌بیوتیک مصرف کنند، درحالی‌که آنتی‌بیوتیک روی ویروس‌ها اثر ندارد. مصرف بی‌دلیل آنتی‌بیوتیک هم ممکن است عوارض ایجاد کند و هم مسئله مقاومت میکروبی را تشدید کند. بنابراین اگر پزشک تشخیص عفونت باکتریایی نداده است، نباید صرفا به دلیل داشتن علائم تنفسی سراغ آنتی‌بیوتیک رفت».
این پزشک داروساز مصرف داروهای ضدویروس را هم به شکل خودسرانه نادرست می‌داند: «داروهای ضدویروس برای همه افراد مبتلا به کووید19 ضرورت ندارند. اینکه یک بیمار کاندیدای درمان ضدویروسی باشد یا نه، به عوامل مختلفی ازجمله سن، بیماری‌های زمینه‌ای، شدت بیماری، زمان شروع علائم و داروهای دیگری که مصرف می‌کند بستگی دارد. بنابراین توصیه نمی‌کنم مردم نسخه‌های قدیمی یا داروهایی را که در دوره‌های قبلی کرونا برای خود یا اعضای خانواده تهیه کرده‌اند، دوباره خودسرانه مصرف کنند». 
شاخص مثبت‌شدن نمونه‌ها از 5 درصد عبور کرد
محمدرضا هاشمیان، رئیس انجمن علمی مراقبت‌های ویژه کشور و استاد دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی هم از در گردش بودن این ویروس در جهان می‌گوید: «در حال حاضر، کووید19 همچنان در جهان در گردش است، اما وضعیت جهانی نسبتا آرام و باثبات ارزیابی می‌شود. میزان مثبت‌شدن آزمایش‌ها در بیشتر کشورهای گزارش‌دهنده پایین است و شواهدی از شکل‌گیری یک موج گسترده جهانی مشابه سال‌های نخست همه‌گیری دیده نمی‌شود. با این حال، ویروس همچنان در حال تغییر و ایجاد سویه‌های جدید است و خطر بیماری شدید، به‌ویژه برای سالمندان، افراد دارای نقص ایمنی و مبتلایان به بیماری‌های زمینه‌ای، از بین نرفته است».
او با اشاره به آخرین گزارش‌ها توضیح می‌دهد: «طبق آخرین گزارش مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر وزارت بهداشت، در هفته منتهی به ششم شهریور 1405، حدود 8.3 درصد نمونه‌های تنفسی بررسی‌شده از نظر کووید19 مثبت بوده‌اند؛ در حالی که این میزان در هفته قبل 4.9 درصد بود. به این ترتیب، شاخص مثبت‌شدن نمونه‌ها از آستانه هشدار پایین پنج درصد عبور کرده است. هم‌زمان موارد آنفلوانزا و سایر عفونت‌های تنفسی نیز افزایش یافته و وزارت بهداشت بر تقویت مراقبت و استفاده از ماسک در محیط‌های بسته و پرتجمع تأکید کرده است».
احتمالا در حال حاضر، مهم‌ترین خلأ در تصویر فعلی کرونا در ایران، نبود داده‌های عمومی و منظم درباره بستری و مرگ ناشی از کووید19 باشد. افزایش موارد مثبت یک شاخص هشداردهنده است؛ اما برای اینکه بفهمیم با یک موج مهم از نظر سلامت عمومی مواجه هستیم یا نه، باید ببینیم این افزایش تا چه اندازه به افزایش بستری، مراقبت‌های ویژه و مرگ منجر شده است. به همین دلیل، داده‌های چند هفته آینده اهمیت زیادی خواهند داشت. اگر روند مثبت‌شدن تست‌ها ادامه پیدا کند و هم‌زمان بستری بیماران مبتلا به کووید و موارد شدید نیز افزایش یابد، آن‌وقت می‌توان با اطمینان بیشتری از شکل‌گیری یک موج جدید صحبت کرد. در غیر این صورت، ممکن است آنچه اکنون مشاهده می‌شود تنها یک افزایش دوره‌ای در گردش ویروس‌های تنفسی باشد.