آریا بانو - ایران وارد مرحله‌ای تازه از تغییرات جمعیتی شده و اکنون 11 میلیون نفر از جمعیت کشور سالمند شده‌اند.
وقتی صحبت از سالمندی می‌شود، نخستین تصویر شاید به سال‌های پایانی زندگی و نیاز به مراقبت‌های درمانی محدود شود؛ اما تغییرات جمعیتی ایران نشان می‌دهد سالمندی دیگر صرفاً یک مرحله طبیعی از زندگی فردی نیست، بلکه به یکی از مسائل مهم آینده کشور در حوزه‌های اجتماعی، اقتصادی، سلامت، شهرسازی و حتی مناسبات خانوادگی تبدیل شده است.
افزایش امید به زندگی، بی‌تردید یکی از دستاوردهای مهم جوامع محسوب می‌شود، اما طولانی‌تر شدن عمر زمانی به یک دستاورد کامل تبدیل خواهد شد که سال‌های بیشتر زندگی با سلامت، نشاط، استقلال، امنیت اقتصادی، مشارکت اجتماعی و دسترسی مناسب به خدمات همراه باشد.
شعار روز جهانی سالمندان در سال 2026 نیز بر همین مسئله تمرکز دارد؛ بازنگری در نظام‌ها برای آنکه زندگی طولانی‌تر، باکیفیت‌تر و همراه با کرامت بیشتری برای سالمندان رقم بخورد، اما مسئله زمانی جدی‌تر می‌شود که به نقشه جمعیتی ایران و استان سمنان نگاه کنیم؛ جایی که اعداد نشان می‌دهند زمان چندانی برای آماده‌شدن در برابر موج سالمندی باقی نمانده است.
سالمندی در ایران؛ تغییری که دیگر متعلق به آینده نیست
بر اساس تازه‌ترین اظهارات رئیس سازمان بهزیستی کشور در روزهای منتهی به روز جهانی سالمندان، حدود 11 میلیون نفر از جمعیت ایران را افراد بالای 60 سال تشکیل می‌دهند و سهم سالمندان به حدود 13 درصد رسیده است.این روند در سال‌های آینده نیز شتاب بیشتری خواهد گرفت. برآوردهای جمعیتی نشان می‌دهد سهم افراد بالای 60 سال در سال 1430 می‌تواند به حدود 31 تا 33 درصد برسد؛ به این معنا که ساختار سنی کشور طی چند سال آینده با تغییر بزرگی مواجه خواهد شد.
شتاب این تغییر نیز قابل توجه است. بر اساس آمارهای اعلام‌شده، نرخ رشد جمعیت سالمندی حدود 4.45 تا 4.7 درصد عنوان شده، در حالی که نرخ رشد کل جمعیت حدود 1.24 درصد است؛ یعنی جمعیت سالمندان با سرعتی به‌مراتب بیشتر از جمعیت عمومی کشور در حال افزایش است.از سوی دیگر، پیش‌بینی شده است پنجره جمعیتی کشور در حوالی سال 1422 بسته شود و تعداد سالمندان از جمعیت جوان پیشی بگیرد.این اعداد یک پیام روشن دارند؛ مسئله سالمندی را نمی‌توان به سال‌های آینده موکول کرد، زیرا بخش مهمی از این تغییر هم‌اکنون در حال وقوع است.
سالمندی فقط به معنای افزایش تعداد افراد بالای 60 سال نیست. پشت این تغییر جمعیتی، مجموعه‌ای از نیازهای جدید قرار دارد؛ از خدمات سلامت و مراقبت گرفته تا درآمد، بیمه، مسکن، حمل‌ونقل، مناسب‌سازی معابر، اوقات فراغت، مشارکت اجتماعی و حمایت از خانواده‌هایی که مسئولیت مراقبت از سالمندان را برعهده دارند.
سمنان در کجای نقشه سالمندی ایران ایستاده است؟
استان سمنان نیز از جمله استان‌هایی است که موضوع سالمندی در آن اهمیت ویژه‌ای دارد.بر اساس داده‌های دبیرخانه شورای ملی سالمندان کشور که بر مبنای سرشماری سال 1395 منتشر شده، جمعیت استان سمنان 702 هزار و 360 نفر و تعداد سالمندان 70 هزار و 78 نفر اعلام شده و سهم سالمندان استان 9.98 درصد بوده است؛ بر اساس همین داده‌ها، سمنان در رتبه نهم کشور از نظر سهم جمعیت سالمند قرار داشته است.
البته این آمار مربوط به سرشماری سال 1395 است و نباید آن را معادل نرخ فعلی سالمندی استان دانست. در گزارش‌های جدیدتر، سهم جمعیت سالمندان سمنان 11.58 درصد اعلام شده و استان همچنان در شمار استان‌های دارای سهم قابل توجه سالمندان قرار دارد.بنابراین، تفاوت میان ارقام گزارش‌شده را باید با توجه به سال و مبنای آماری آنها در نظر گرفت؛ اما اصل مسئله تغییری نمی‌کند: سمنان با روندی مواجه است که ضرورت سیاست‌گذاری مستمر برای سالمندان را بیش از گذشته برجسته کرده است.
سالمندی در شهرستان‌های سمنان یکسان نیست
تصویر سالمندی در استان نیز یکدست نیست و بررسی داده‌های شهرستانی، تفاوت‌های قابل توجهی را نشان می‌دهد.بر اساس اطلاعات منتشرشده از سوی دبیرخانه شورای ملی سالمندان، سهم خانوارهای دارای فرد 60 سال و بیشتر در آرادان 44.6 درصد، سرخه 36.3 درصد، میامی 29.7 درصد، مهدی‌شهر 28 درصد، دامغان 27.8 درصد، شاهرود 25.5 درصد، سمنان 22.6 درصد و گرمسار 26.1 درصد گزارش شده است.
البته این ارقام مربوط به «خانوارهای دارای فرد سالمند» است و با «سهم سالمندان از کل جمعیت» تفاوت دارد؛ بنابراین این دو شاخص نباید با یکدیگر مقایسه مستقیم شوند.با این حال، همین تفاوت در پراکندگی خانوارهای دارای سالمند نشان می‌دهد که سیاست‌گذاری در این حوزه نمی‌تواند صرفاً بر اساس یک نسخه واحد برای کل استان انجام شود و هر شهرستان ممکن است متناسب با ساختار جمعیتی و اجتماعی خود به برنامه‌های متفاوتی نیاز داشته باشد.
سالمندی فقط مسئله درمان نیست
یکی از مهم‌ترین خطاها در مواجهه با پدیده سالمندی، محدود کردن آن به حوزه درمان و مراقبت‌های پزشکی است؛ در حالی که بخش مهمی از چالش سالمندی به کیفیت زندگی، درآمد، مسکن، بیمه، ارتباطات اجتماعی و استقلال فردی بازمی‌گردد.بر اساس تازه‌ترین داده‌های اعلام‌شده از سوی رئیس دبیرخانه شورای ملی سالمندان، حدود 60 درصد سالمندان کشور مستمری ماهانه ندارند و در 30 استان، میانگین دهک درآمدی سالمندان پایین‌تر از میانگین کل جمعیت است.
همچنین اعلام شده است که پس از 70 سالگی، شاخص درآمدی سالمندان 70 درصد و شاخص دارایی آنان 45 درصد کاهش می‌یابد.این آمار نشان می‌دهد که سالمندی فقط مسئله بیمارستان، دارو و درمان نیست؛ بلکه اگر برای امنیت اقتصادی و اجتماعی این گروه از جمعیت برنامه‌ریزی نشود، افزایش طول عمر می‌تواند با افزایش نیاز به حمایت‌های اجتماعی و اقتصادی همراه شود.از سوی دیگر، پیامدهای سالمندی به خود سالمندان محدود نمی‌شود و خانواده‌ها نیز درگیر این تغییر جمعیتی خواهند شد.
بر اساس اعلام دبیرخانه شورای ملی سالمندان، به ازای هر 100 سالمند حدود 185 فرد غیرسالمند نیز به نوعی درگیر مسائل مرتبط با نگهداری و حمایت از سالمندان هستند. همچنین 264 هزار سالمند دارای معلولیت تحت پوشش سازمان بهزیستی قرار دارند.بنابراین هرچه جمعیت سالمند افزایش پیدا کند، نیاز به توسعه خدمات مراقبتی، توانبخشی و حمایتی و همچنین حمایت از خانواده‌های مراقب نیز افزایش خواهد یافت.
27 دستگاه برای یک مسئله جمعیتی
در استان سمنان، دبیرخانه شورای سالمندان در اداره کل بهزیستی مستقر است و 27 دستگاه اجرایی در این شورا عضویت دارند؛ دستگاه‌هایی که هرکدام متناسب با وظایف قانونی خود باید در سیاست‌گذاری، برنامه‌ریزی و اجرای اقدامات مرتبط با سالمندان نقش داشته باشند.
محمدنسیمی، مدیرکل بهزیستی استان سمنان با اشاره به شعار امسال روز جهانی سالمندان اظهار کرد: افزایش طول عمر جمعیت باید همزمان با برنامه‌ریزی برای ارتقای کیفیت زندگی، سلامت، نشاط و عزت سالمندان دنبال شود.
وی با اشاره به روند رو به رشد سالمندی جمعیت کشور افزود: در شرایط کنونی حدود 13 درصد جمعیت ایران را سالمندان تشکیل می‌دهند و برآوردهای جمعیتی نشان می‌دهد این سهم تا سال 1430 از 31 درصد فراتر خواهد رفت؛ از این رو کشور در برابر یک تحول جمعیتی قابل توجه قرار دارد و سیاست‌گذاری‌های اجتماعی باید متناسب با این تغییرات بازنگری شود.
مدیرکل بهزیستی استان سمنان همچنین با اشاره به نقش شورای سالمندان بیان کرد: سازمان بهزیستی به عنوان دبیرخانه شورای سالمندان، پیگیری سیاست‌ها و برنامه‌های این حوزه را بر عهده دارد و لایحه حقوق سالمندی نیز از موضوعات مهم در حال پیگیری است که تصویب آن می‌تواند به تقویت حمایت‌های قانونی از سالمندان در حوزه‌هایی مانند رفاه، سلامت، ورزش، بیمه و معیشت کمک کند.
از «سالمند نیازمند خدمت» تا «سالمند مشارکت‌کننده»
در کنار مسائل اقتصادی و درمانی، یک موضوع دیگر نیز در سیاست‌گذاری سالمندی اهمیت دارد؛ اینکه سالمند صرفاً به عنوان دریافت‌کننده خدمات دیده نشود.تجربه، دانش، مهارت و سرمایه اجتماعی سالمندان می‌تواند بخشی از ظرفیت جامعه باشد؛ به همین دلیل مفهوم «سالمندی فعال» در سال‌های اخیر مورد توجه بیشتری قرار گرفته است.
در همین راستا، طرح «پاتوق مهر و گفت‌وگو» با هدف تقویت تعامل اجتماعی سالمندان، گفت‌وگو، ارتباط بین‌نسلی و استفاده از ظرفیت‌های فکری و تجربی آنان دنبال شده است.نسیمی درباره این طرح گفت: 380 پایگاه مهر و گفت‌وگو در سطح کشور فعالیت دارند و نخستین پایگاه استان سمنان نیز سال گذشته در شهر سمنان راه‌اندازی شده است.
وی افزود: برنامه‌ریزی برای توسعه این ظرفیت تا پایان سال در دستور کار قرار دارد تا مشارکت اجتماعی سالمندان، ارتباط میان نسل‌ها، نشاط اجتماعی و بهره‌گیری از تجربه و توانمندی این قشر تقویت شود.
شهرها هم باید برای سالمندان آماده شوند
اما حتی اگر خدمات حمایتی و درمانی توسعه پیدا کند، بدون تغییر محیط زندگی نمی‌توان از «شهر سالمندپذیر» سخن گفت.حمل‌ونقل عمومی، دسترسی به فضاهای عمومی، مناسب‌سازی معابر، خدمات اجتماعی، فضاهای ورزشی و امکان حضور مستقل سالمندان در محیط شهری، بخشی از الزامات زندگی سالمندانه در جامعه‌ای است که به سمت سالمندی حرکت می‌کند.
طبق اعلام سازمان بهزیستی، تاکنون 19 شهر در کشور در قالب طرح «شهرهای دوستدار سالمند» قرار گرفته‌اند؛ طرحی که بر دسترس‌پذیری شهر، حمل‌ونقل، فضاهای عمومی، خدمات اجتماعی و مشارکت سالمندان تمرکز دارد.برای استانی مانند سمنان نیز توسعه فضاهای ورزشی و اجتماعی باید در کنار مناسب‌سازی معابر، دسترسی به خدمات، حمل‌ونقل عمومی و توجه به نیازهای سالمندان در برنامه‌ریزی شهری دنبال شود.
همایش پیاده‌روی سالمندان؛ یک برنامه مناسبتی یا شروع یک مسیر؟
همایش پیاده‌روی سالمندان در پارک سوکان سمنان، در ظاهر یک برنامه ورزشی و مناسبتی است؛ اما مسئله‌ای که در پس آن قرار دارد بسیار فراتر از چند ساعت پیاده‌روی و نشاط اجتماعی است.پیاده‌روی شاید نقطه آغاز باشد، اما مسئله اصلی این است که آیا استان سمنان برای سال‌هایی که سهم سالمندان در جمعیت بیشتر خواهد شد، از نظر خدمات سلامت، حمایت اجتماعی، درآمد، مسکن، حمل‌ونقل، فضاهای شهری و مشارکت اجتماعی آماده است؟
پاسخ به این پرسش، صرفاً در عملکرد یک دستگاه یا سازمان خلاصه نمی‌شود. حضور 27 دستگاه در شورای سالمندان نشان می‌دهد که سالمندی یک مسئله بین‌بخشی است و از سلامت و بهزیستی تا شهرداری، حمل‌ونقل، ورزش، مسکن و سیاست‌های اجتماعی را دربرمی‌گیرد.از همین منظر، سالمندی دیگر یک مناسبت در تقویم نیست که با برگزاری یک همایش یا برنامه نمادین به پایان برسد؛ بلکه تغییری تدریجی در ساختار جمعیتی است که آثار آن بر خانواده، اقتصاد، نظام سلامت و شهرهای استان در سال‌های آینده بیشتر نمایان خواهد شد.
سمنان اگرچه امروز هنوز در ابتدای این مسیر قرار دارد، اما آمارهای جمعیتی نشان می‌دهد فرصت برنامه‌ریزی نامحدود نیست. هرچه سهم سالمندان افزایش پیدا کند، ایجاد زیرساخت‌های لازم نیز دشوارتر و پرهزینه‌تر خواهد شد.اکنون مسئله اصلی این نیست که جمعیت ایران و سمنان پیر می‌شود یا نه؛ این تغییر جمعیتی در حال وقوع است. پرسش مهم‌تر این است که استان سمنان تا چه اندازه می‌تواند خود را با این واقعیت جدید تطبیق دهد و افزایش طول عمر را به افزایش کیفیت زندگی، استقلال، نشاط و مشارکت اجتماعی سالمندان تبدیل کند.
تبدیل سالمندی از یک «موضوع مناسبتی» به یک «اولویت پایدار در برنامه‌ریزی اجتماعی و شهری» می‌تواند یکی از مهم‌ترین ضرورت‌های پیش‌روی سمنان باشد؛ ضرورتی که اگر از امروز برای آن برنامه‌ریزی نشود، بخشی از هزینه‌های آن در سال‌های آینده بر دوش خانواده‌ها و نظام‌های حمایتی و درمانی خواهد افتاد.