آریا بانو - خراسان / نقش خانواده در ایجاد امنیت عاطفی، تقویت تاب‌آوری و پیشگیری از آسیب‌های روانی
امروز روز جهانی سلامت روان است و سلامت روان، واژه‌ای فراتر از «عدم ابتلا به اختلالات روانی» است؛ این مفهوم بیانگر احساس سرزندگی، توانایی سازگاری با چالش‌های زندگی و داشتن احساس امنیت و آرامش درونی است. در میان تمام نهادها و عوامل اجتماعی، بی‌تردید «خانواده» خشت اول و محکم‌ترین ستون این بنا به‌شمار می‌رود. همزمان با فرارسیدن روز و هفته سلامت روان، فرصت مغتنمی است تا این پرسش بنیادین را مرور کنیم: خانه ما تا چه اندازه برای اعضای خود یک «پناهگاه عاطفی» است؟
نخستین مدرسه سلامت روان
انسان‌ها پیش از ورود به جامعه، نخستین تجربه‌های پذیرفته‌شدن، دوست داشته‌شدن یا متأسفانه طردشدن را در آغوش خانواده تجربه می‌کنند. نوع سبک فرزندپروری والدین و شیوه ابراز هیجانات در محیط خانه، شالوده سبک دلبستگی و تاب‌آوری فرد را در بزرگسالی می‌سازد. کودکی که در محیطی امن و بدون ترس از قضاوت بزرگ می‌شود، می‌آموزد که هیجانات خود را به رسمیت بشناسد، خشم خود را مدیریت کند و در مواجهه با شکست‌ها فرونریزد. در مقابل، محیط‌های تنش‌زا و سرد، پایه‌گذار اضطراب‌های مزمن و کاهش عزت‌نفس در فرزندان خواهد بود.
۲ پناهگاه فشارهای اجتماعی
جامعه امروز سرشار از فشارهای روزمره، استرس‌های شغلی، تحصیلی و اجتماعی است. در این هیاهو، خانواده تنها سنگری است که فرد می‌تواند بدون نقاب وارد آن شود و احساس تعلق کند. تحقیقات متعدد روان‌شناختی نشان می‌دهد وجود دست‌کم یک شبکه حمایتی قوی و صمیمی در خانواده، خطر ابتلا به افسردگی و اضطراب را تا حد چشمگیری کاهش می‌دهد. هنگامی که افراد مطمئن باشند در پایان یک روز پرفشار، گوش شنوایی بدون سرزنش منتظر آن‌هاست، توان سیستم روانی آن‌ها برای مواجهه با بحران‌ها چندبرابر می‌شود.
۳ گوش دادن؛ فراتر از شنیدن
بسیاری از تعارضات خانوادگی ناشی از نبود محبت نیست، بلکه حاصل ناتوانی در «گفت‌وگو» است. در خانواده‌های سلامت‌محور:
*اعضا به جای سرزنش و مقایسه، از ادبیات همدلانه استفاده می‌کنند.
*به جای شنیدن برای جواب دادن، برای درک کردن گوش می‌دهند.
*فضای خانه برای ابراز احساسات و حتی بیان خطرات و اشتباهات امن است.
شنیدن بدون قضاوت و اعتباربخشی به احساسات اعضای خانواده، معجزه‌ای است که روابط سرد را دگرگون می‌کند و به سلامت روان کل خانواده جانی تازه می‌بخشد.
۴ مرز باریک میان حمایت و کنترلگری
گاهی مرز میان «حمایتگری» و «کنترل افراطی» مخدوش می‌شود. والدینی که به نام دلسوزی، استقلال فرزندان را سلب می‌کنند یا همسرانی که یکدیگر را محدود می‌سازند، ناخواسته بستر فرسودگی روانی را فراهم می‌کنند. حمایت واقعی یعنی پرورش استقلال و ایجاد حس امنیت، به گونه‌ای که فرد احساس کند هم ریشه‌هایی محکم برای تعلق دارد و هم بال‌هایی برای پرواز.
۵ نشانه‌های هشدار را جدی بگیریم
یکی از رسالت‌های مهم خانواده، حساسیت به نشانه‌های افت سلامت روان در اعضاست. تغییرات ناگهانی در خواب، اشتها، خلق‌وخو یا گوشه‌گیری اعضای خانه نباید نادیده گرفته شود. خانواده آگاه، نشانه‌های هشدار را شوخی نمی‌گیرد و به جای انگ زدن یا انکار، بستر مراجعه به متخصصان سلامت روان و مشاوران را با همدلی فراهم می‌کند.
ترمیم خانه، نجات جامعه
سلامت روان یک موهبت اتفاقی نیست؛ پروژه‌ای جمعی است که نقطه آغاز آن پشت درهای بسته خانه‌ها رقم می‌خورد. اگر خواهان جامعه‌ای تاب‌آور، شاداب و خلاق هستیم، باید فرهنگ گفت‌وگو، پذیرش بی‌قیدوشرط و مهربانی را ابتدا در کانون خانواده نهادینه کنیم.
نویسنده: دکتر الناز علوی | روان شناس و مدرس دانشگاه