آریا بانو - خراسان /تجربه‌های عاطفی سال‌های نخست چگونه بر احساس ارزشمندی و سلامت روان کودک اثر می‌گذارند؟
نویسنده: زهرا عیدگاهی | کارشناسی ارشد روان شناسی شخصیت
روز جهانی و هفته کودک فرصتی است تا متفاوت از همیشه به دنیای کودکانی فکر کنیم که آینده جامعه در دستان آن‌هاست. کودک فقط انسانی کوچک با نیازهایی ساده نیست، او دنیایی از احساسات، پرسش‌ها، رؤیاها و توانایی‌های در حال رشد است. سال‌های کودکی، پایه‌های شخصیت، اعتمادبه‌نفس، روابط اجتماعی و سلامت روان انسان را شکل می‌دهند. بنابراین، توجه به کودکان نباید به خرید هدیه یا برگزاری جشن در یک روز خاص محدود شود. مهم‌تر از هر هدیه‌ای، این است که کودک در خانواده و جامعه احساس امنیت، ارزشمندی و دوست‌داشتنی بودن کند.
برای ساختن کودکی سالم، چه باید کرد؟
۱ به احساسات کودکان گوش بدهیم
کودکان همیشه نمی‌توانند احساسات خود را به‌درستی بیان کنند. گاهی خشم، گریه، سکوت یا لجبازی آن‌ها نشانه نیازی است که هنوز راه بیانش را نیاموخته‌اند. وقتی کودک ناراحت است، به‌جای گفتن «این که گریه ندارد» یا «بچه خوبی باش»، بهتر است بگوییم: «می‌فهمم ناراحتی؛ دوست داری درباره‌اش حرف بزنی؟» پذیرفتن احساسات کودک به معنای تأیید همه رفتارهای او نیست، بلکه به او یاد می‌دهد احساساتش را بشناسد و به شیوه‌ای سالم بیان کند.
۲ مقایسه کردن را کنار بگذاریم
جملاتی مانند «ببین دوستت چقدر درس می‌خواند» یا «چرا مثل خواهرت نیستی؟» ممکن است با هدف تشویق گفته شوند، اما می‌توانند احساس ناکافی بودن را در کودک تقویت کنند. هر کودک ویژگی‌ها، استعدادها و سرعت رشد خاص خودش را دارد. بهتر است به‌جای مقایسه با دیگران، پیشرفت کودک را نسبت به گذشته خودش بسنجیم و تلاش او را ببینیم. کودک زمانی اعتمادبه‌نفس سالم پیدا می‌کند که بداند ارزشمندی‌اش فقط به نمره، موفقیت یا تأیید دیگران وابسته نیست.
۳ حضورمان را جایگزین تجملات کنیم
برای خوشحال کردن کودک، همیشه به اسباب‌بازی گران‌قیمت یا تفریح پرهزینه نیاز نداریم. گاهی ۱۵دقیقه بازی مشترک، قصه گفتن پیش از خواب یا قدم زدن کنار یکدیگر، تأثیری ماندگارتر از هدیه‌های گران‌قیمت دارد. آنچه کودک بیش از هر چیز نیاز دارد، توجه واقعی والدین است؛ توجهی بدون تلفن همراه، عجله و حواس‌پرتی. همین لحظات ساده، پیوند عاطفی کودک با والدین را محکم‌تر می‌کند.
۴ به کودکان اجازه اشتباه کردن بدهیم
اشتباه بخشی طبیعی از فرایند یادگیری است. اگر کودک به‌خاطر هر خطا سرزنش شود، ممکن است از تجربه کردن و پذیرفتن مسئولیت بترسد. والدین می‌توانند به‌جای تحقیر یا تنبیه، به کودک کمک کنند پیامد رفتار خود را بفهمد و راه جبران آن را پیدا کند. هدف تربیت، ساختن کودکی بی‌اشتباه نیست؛ پرورش انسانی است که بتواند از اشتباهاتش بیاموزد و دوباره تلاش کند.
۵ نشانه‌های فشار روانی را نادیده نگیریم
ترس‌های مداوم، تغییرات محسوس در خواب و اشتها، گوشه‌گیری، پرخاشگری شدید یا افت عملکرد تحصیلی، گاهی می‌توانند نشانه فشار روانی باشند. البته هیچ‌کدام به‌تنهایی به معنای وجود اختلال روانی نیستند؛ اما اگر این نشانه‌ها ادامه پیدا کنند یا زندگی روزمره کودک را مختل سازند، مشورت با روان‌شناس کودک می‌تواند کمک‌کننده باشد. مراجعه به متخصص نشانه ضعف والدین نیست، بلکه اقدامی مسئولانه برای حمایت از رشد سالم کودک است.
کودکی را جدی بگیریم
روز جهانی کودک یادآور این حقیقت است که کودکان برای رشد سالم، به امنیت، محبت، احترام و فرصت تجربه کردن نیاز دارند. هر رفتار ما می‌تواند پیامی در ذهن کودک بسازد؛ پیامِ «تو ارزشمندی» یا «تو به‌اندازه کافی خوب نیستی». بیایید از امروز بیشتر گوش بدهیم، کمتر قضاوت کنیم و به‌جای تربیت کودکانی صرفاً مطیع، به پرورش انسان‌هایی مستقل، مسئول و برخوردار از سلامت روان بیندیشیم. آینده جامعه از کلاس‌های درس و محیط کار آغاز نمی‌شود، از آغوش امن خانواده و تجربه‌های سال‌های کودکی شکل می‌گیرد. سرمایه‌گذاری بر کودکان، سرمایه‌گذاری بر آینده همه ماست.