آریا بانو - خراسان / چرا باید میان آرام بودن کودک و سکوتی که ازترس، اضطراب یا سرخوردگی می‌آید، تفاوت قایل شویم؟
درفرهنگ تربیتی ما، کودکی که کم‌حرف است و فقط درجایی می‌نشیند و آرام است، اغلب تحسین می‌شود: «چه بچه خوب و آرامی!» اما روانشناسی، این معادله را به چالش می‌کشد. سکوت، به‌خودی‌خود فضیلت نیست؛ یک نشانه است که باید دربافت رشدی، هیجانی وخانوادگی وفرهنگی کودک بررسی شود. کودک ساکت همیشه آرام نیست؛ گاهی ترسیده، سرخورده یا درحال پنهان کردن دنیایی ازاضطراب وافسردگی است.
چرا سکوت کودک اهمیت دارد؟
کودکان ازطریق تعامل کلامی و بازی، مهارت‌های زبانی، شناختی و اجتماعی خود را می‌سازند. هرجمله‌ای که کودک می‌گوید و هرپاسخی که می‌گیرد، در واقع یک تمرین مغزی برای سازمان‌دهی هیجان و اندیشه است. کودکی که به دلایل مختلف ازاین تمرین محروم می‌ماند، درمدرسه با ضعف دربیان نیاز،حل تعارض و دوست‌یابی روبه‌رو می‌شود. همچنین سکوت مداوم می‌تواند،مکانیزم دفاعی دربرابرانتقاد، تنبیه یا طرد باشد.کودک می‌گوید: «بهتراست حرف نزنم تا سرخورده نشوم» و این الگو دربزرگسالی به ناتوانی درابراز وجود تبدیل می‌شود.
هرکم‌حرفی نشانه مشکل است؟
باید میان «خلق و خوی آرام» و «سکوت آسیب‌زا» تفاوت قایل شد. بعضی از کودکان به‌طورطبیعی درون‌گرا وحساس‌اند و ازتنهایی و بازی‌های آرام لذت می‌برند؛ این ویژگی سالم است و نیازی به تغییر ندارد. اما اگرسکوت با نشانه‌هایی مانند اجتناب ازبقیه همسالان، کاهش کلام درخانه یا مدرسه، ترس از اشتباه، کمال‌گرایی افراطی، علایم جسمانی مثل (دل‌درد، سردرد، بی‌اشتهایی) یا افت تحصیلی همراه باشد،دیگریک ویژگی شخصیتی نیست؛ بلکه یک علامت هشداراست. تشخیص افتراقی میان خلق و خوی آرام، سکوت انتخابی و اضطراب اجتماعی، وظیفه روانشناس کودک است و نباید با برچسب «بچه خوب» پنهان بماند.
چطور به کودک فرصت حرف زدن بدهیم؟
۱ فضای امن گفت‌وگو بسازید| به جای بازجویی «چرا حرف نمی‌زنی؟»، پرسش‌های باز و کم‌فشار بپرسید «امروز چه چیزی خوشحالت کرد؟». هدف، ایجاد فرصت
گفت و گو است، نه اجبار به حرف زدن.
۲ هیجان‌ها را نام‌گذاری و تأیید کنید| «به نظر می‌رسد از این کارناراحت شدی؟» این جمله ساده به کودک می‌آموزد، هیجانات قابل بیان هستند و باید پذیرفته شوند.
۳ تعامل تدریجی و کم‌فشار فراهم کنید| بازی دونفره، قصه‌گویی، فعالیت گروهی کوچک؛ را برای کودک‌تان فراهم کنید.
۴ ازتنبیه، مقایسه و برچسب‌زنی پرهیز کنید| «ببین خواهرت چقدر خوب حرف می‌زند، تو چرا مثل او نیستی؟» یا «تو چرا آنقدرخجالتی هستی؟» مقایسه و
برچسب زنی، سکوت را عمیق‌تر می‌کند.
۵ الگوی بیان هیجان باشید| والدینی که احساسات خود را محترمانه و روشن بیان می‌کنند، به کودک خود ابراز وجود و بیان احساس را می‌آموزند.
۶ در روز زمانی را برای کودک خود اختصاص دهید| چند دقیقه گفت‌وگوی بدون قضاوت و بدون گوشی، سرمایه‌گذاری مؤثری بر اعتماد کودک است.
چه زمانی کمک تخصصی بگیریم؟
اگرسکوت کودک بیش از چند هفته ادامه دارد، درمحیط‌های مختلف (خانه، مدرسه، جمع دوستان) ثابت است، عملکرد او را مختل کرده و باعث افت تحصیلی او شده یا با نشانه‌های اضطراب و انزوا همراه است، به متخصص روانشناسی مراجعه کنید. مداخله به‌موقع، ازتبدیل سکوت گذرا به الگویی پایداروبروز اختلال پیشگیری می‌کند.
کودک خوب، کودک ساکت نیست، بلکه کودکی است که احساساتش را می‌شناسد، می‌تواند آن‌ها را بیان کند، مهارت «نه گفتن» دارد و در عین احترام به دیگران، از خود دفاع می‌کند و از مهارت رفتار جرات‌مندانه برخوردار است.
نویسنده: سعیده سادات اکبرزاده | کاندیدای دکترای تخصصی روانشناسی